Pierwsze tygodnie roku szkolnego to czas, kiedy w rozmowach z rodzicami szczególnie często pojawia się temat jedzenia. Nie chodzi jednak wyłącznie o to, co dziecko je. Równie ważne jest wszystko, co dzieje się wokół posiłku: siadanie przy stole, zapach jedzenia, widok talerza, jego wygląd i konsystencja, a także obecność innych osób.

Dla części dzieci w spektrum autyzmu, z ADHD, dysleksją oraz innymi różnicami neurorozwojowymi posiłek może być doświadczeniem niezwykle intensywnym, a czasem wręcz wyczerpującym. Dlatego warto mówić o trudnościach związanych z jedzeniem spokojnie i z uwagą. To nie jest błahy problem ani kwestia, którą można po prostu pozostawić do rozwiązania w domu.

Kiedy jedzenie staje się wyzwaniem

Wybiórczość pokarmowa u dzieci neuroatypowych jest częsta i może mieć wiele przyczyn. Badania wskazują, że trudności związane z jedzeniem występują w tej grupie znacznie częściej niż w populacji ogólnej. Dziecko może akceptować bardzo ograniczoną liczbę produktów, przywiązywać się do konkretnych marek, opakowań czy sposobu podania posiłku. Nowe jedzenie może natomiast wywoływać silną niechęć, napięcie, a nawet lęk.

Takie zachowania nie muszą wynikać z uporu ani być próbą manipulowania otoczeniem. W wielu przypadkach są związane ze sposobem, w jaki układ nerwowy odbiera i przetwarza bodźce. Znaczenie mogą mieć tekstura i konsystencja jedzenia, jego zapach, kolor, smak, temperatura, a nawet dźwięk podczas żucia.

Dochodzi do tego potrzeba przewidywalności i stałości, przywiązanie do rutyny, lęk przed nowością, trudności w regulowaniu emocji czy dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Wszystkie te czynniki mogą sprawić, że pozornie prosty dla nas posiłek staje się dla dziecka dużym wyzwaniem.

Jedzenie to przecież nie tylko samo spożywanie pokarmu. To również wąchanie, dotykanie, oglądanie, żucie, siedzenie przy stole, tolerowanie zmian i radzenie sobie z sytuacją społeczną. Dla niektórych dzieci każdy posiłek jest więc złożonym zadaniem, z którym mierzą się dzień po dniu.

Nie każdy niejadek ma trudności sensoryczne

Choć wybiórczość pokarmowa ma swoje rzeczywiste podłoże i zdecydowanie nie powinna być sprowadzana do „kapryśności”, warto pamiętać, że preferencje żywieniowe są czymś bardzo indywidualnym. Określona tolerancja na poszczególne produkty występuje również u osób, które nie doświadczają trudności sensorycznych.

Na to, co lubimy jeść, wpływa nie tylko nasz organizm, ale również kultura jedzenia, doświadczenia i przyzwyczajenia. Ważną rolę odgrywają zwyczaje panujące w rodzinie oraz środowisko, w którym dorasta dziecko. To właśnie poprzez codzienne doświadczenia stopniowo kształtują się nasze preferencje smakowe.

I to jest dobra wiadomość – upodobania żywieniowe można kształtować.

Czasami niechęć do konkretnego produktu wynika po prostu z tego, że jest on dziecku nieznany. W przypadku dzieci neuroatypowych może być to jeszcze bardziej widoczne ze względu na ich potrzebę stałości, rutyny i przewidywalności. Nowość sama w sobie może stanowić wyzwanie.

Zdarza się również, że problemem nie jest sam produkt, lecz sposób, w jaki został przygotowany lub podany. Ten sam składnik może być dla dziecka nie do zaakceptowania w jednej formie, a całkowicie akceptowalny w innej. Czasami okazuje się nawet, że dziecko, które mówi, że nie lubi smaku danego produktu, nigdy wcześniej go nie próbowało.

Dlatego warto dawać dziecku możliwość poznawania jedzenia na różne sposoby – bez nacisku i bez oczekiwania, że od razu je zje.

Zdrowa relacja z jedzeniem

Celem nie jest wyłącznie to aby dziecko jadło więcej. Chodzi o coś znacznie ważniejszego – o budowanie bezpiecznej i pozytywnej relacji z jedzeniem oraz stopniowe poszerzanie tego, co dziecko jest w stanie zaakceptować.Wąchanie produktu, dotykanie go, oglądanie, poznawanie jego konsystencji czy pomaganie w przygotowaniu posiłku również są formami kontaktu z jedzeniem. Nie zawsze musi od razu pojawić się próbowanie.

Dla dziecka, które doświadcza trudności związanych z jedzeniem, samo zaakceptowanie obecności nowego produktu na talerzu może być ważnym krokiem. Kolejnym może być jego dotknięcie, powąchanie, polizanie czy spróbowanie niewielkiej ilości. Każdy z tych etapów ma znaczenie.

Warto też pamiętać, że konsekwencje bardzo ograniczonej diety mogą być różne. Niewielka różnorodność spożywanych produktów może zwiększać ryzyko niedoborów składników odżywczych, witamin i minerałów, a w skrajnych przypadkach nawet niedożywieniem. Z drugiej strony wybiórczość pokarmowa może wiązać się z częstym wybieraniem produktów wysoko przetworzonych, co zwiększa ryzyko nadwagi lub otyłości. 

Nie oznacza to oczywiście, że wybiórczość pokarmowa zawsze prowadzi do takich konsekwencji. Pokazuje jednak, dlaczego warto obserwować sposób odżywiania dziecka i reagować wtedy, gdy pojawiają się niepokojące trudności – bez presji, zawstydzania i zmuszania do jedzenia.

Małe kroki mają znaczenie

W przypadku wybiórczości pokarmowej warto przede wszystkim zadbać o spokojną atmosferę podczas posiłków i unikać wywierania presji na dziecko. Poszerzanie diety powinno odbywać się stopniowo, z uwzględnieniem jego indywidualnych możliwości i dotychczasowych doświadczeń.

Pomocne może być rozpoczynanie od niewielkich zmian i produktów, które są choć trochę podobne do tych już akceptowanych przez dziecko. Nowy produkt nie musi od razu znaleźć się w centrum uwagi. Czasem pierwszym krokiem jest samo zaakceptowanie jego obecności na stole lub talerzu. Ważne jest również, aby nie traktować odmowy jako porażki. Dziecko może potrzebować wielu okazji do kontaktu z nowym jedzeniem, zanim zdecyduje się je spróbować. Proces ten wymaga czasu i cierpliwości, a tempo postępów może być różne u każdego dziecka.

Współpraca ma znaczenie

Wybiórczość pokarmowa nie rozwiązuje się z dnia na dzień. Oswajanie jedzenia to proces wymagający czasu i cierpliwości.

Szkoła może być ważnym ogniwem tego procesu, ale nie zastąpi domu. Dlatego tak istotna jest współpraca z rodziną, wymiana informacji i wspólne ustalanie realistycznych celów. Ważne jest również, aby dziecko otrzymywało spójny komunikat od dorosłych: jego trudności są zauważane i traktowane poważnie, a jednocześnie ma ono przestrzeń do poznawania nowych produktów we własnym tempie.

Celem wspierania dziecka nie jest zmuszanie go do jedzenia coraz większej liczby produktów, lecz zrozumienie jego trudności, zapewnienie mu poczucia bezpieczeństwa i stopniowe towarzyszenie mu w zdobywaniu nowych doświadczeń związanych z jedzeniem.

Czasami pierwszym sukcesem nie jest zjedzenie nowego produktu. Czasami sukcesem jest już to, że dziecko pozwoliło, aby znalazł się on na jego talerzu.

Veronica Sanchez